ندای شهروند آنلاین

فائزه تقی‌لو – وقتی حرف از خشکی و بی آبی ده ها و صدها روستا در استان هایی چون سیستان و بلوچستان یا خراسان جنوبی به میان می آید، می توان فهمید سرنخ این بی آبی ها به کجا می رسد؛ مثلا با واقع شدن در یک اقلیم جغرافیایی گرم و خشک و نبود منابع آبی زیرزمینی غنی… اما وقتی صحبت از بی آبی ده ها روستا در استانی چون زنجان می شود که در غرب کشور و یک اقلیم سرد و تقریبا پربارش قرار دارد، دیگر یافتن دلیل این خشکی و کم آبی سخت می شود. کارشناسان کشاورزی زنجان البته پاسخ این پرسش را خوب داشته و آن را به استفاده نادرست از منابع آبی موجود مربوط می دانند، به ویژه آبیاری غرقابی زمین های کشاورزی و الگوهای کشت نامناسب که هدر دهنده ثروت آب با کمترین بازدهی و سودرسانی اقتصادی است.

استان زنجان با حدود یک میلیون نفر جمعیت، هشت شهرستان و حدود هزار آبادی دارای سکنه در همسایگی استان های کردستان، آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل، گیلان، قزوین و همدان قرار دارد. محاط شدن در میان چنین استان هایی یعنی واقع شدن در یک اقلیم سرد و برفی و بارانی که نتیجه اش می شود شکل گیری چندین رودخانه بزرگ و پرآب، حدود ۱۰ دریاچه و تالاب و آبشار، ده ها چشمه آب گرم و سرد و قنات و غارها و دره ها و کوهستان های مرتفع و پرمرتع و جنگل و البته مزارع سرسبز و پربرکت و باغ هایی با میوه های فصلی رنگارنگ و خوش آب و رنگ. هرچند زنجان بیش از همه اینها به زیتونش معروف و شهره است.  این استان پرآب و پرمحصول اما تابستان سال گذشته تشنه بود و مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب روستایی اش گفته بود ۶۳ روستای آن با بحران آب مواجهند و تعداد این روستاها در سال قبلتر دوبرابر بوده است.

دلیل بی آبی این روستاها را از کارشناس مسوول سامانه های نوین آبیاری سازمان جهاد کشاورزی زنجان جویا می شویم و بهنام سالوند مهم ترین عامل بحران آب در این استان را استفاده از روش های سنتی همچون آبیاری غرقابی در کشاورزی عنوان می کند.  سالوند به جام جم می گوید: با وجود سیستم های نوین آبیاری، از۱۸۰ هزار هکتار اراضی آبی موجود، فقط حدود ۵۷هزار هکتار به سامانه های نوین آبیاری تجهیز شده و۷۰درصد کشاورزی در اراضی آبی از سیستم غرقابی استفاده می کنند، روشی که باعث حفر چاه های عمیق بسیار در استان شده که بعضی از این چاه ها غیرمجاز است و شاید یکی دو سال مشکل کشاورزان و باغداران را حل کند، اما به مرور بر مشکلات می افزاید، چرا که افت ۱۰ تا۳۰متری آب های زیرزمینی را در پی داشته است.  آن طور که سالوند می گوید، در حال حاضر ۳۱درصد کشاورزان زنجانی در گستره ۵۷ هزار هکتاری مزارع خود از طرح های نوین آبیاری استفاده می کنند و با توجه به این که استفاده از روش های نوین کشاورزی در هر هکتار ۴۴۰۰مترمکعب صرفه جویی آب در سال را به دنبال دارد، درمجموع ۲۵۰میلیون مترمکعب آب در سال صرفه جویی داریم.

کارشناس مسوول سامانه های نوین آبیاری سازمان جهاد کشاورزی زنجان، مشکلات و موانع تجهیز به سیستم آبیاری نوین را هم کم نمی داند و می گوید: خرد بودن اراضی کشاورزی، توان مالی پایین کشاورزان، افزایش قیمت لوازم و تجهیزات، عدم همراهی همه شرکا در چاه های شراکتی، تعدیل پروانه های بهره برداری چاه های مجاز از جمله این موانع است و تا زمانی که این مشکلات حل نشود، ما نباید انتظار همراهی کشاورزان از طرح های پیشنهادی را داشته باشیم.

به گفته سالوند، بسته های تشویقی تخصیص یافته نیز کفاف هزینه های تجهیزی توسط کشاورز را نمی دهد، چراکه در حال حاضر دولت شاید بتواند ۵۰درصد هزینه ها را پرداخت کند و پرداخت ۵۰درصد باقیمانده در این شرایط اقتصادی برای کشاورز ممکن نیست. از سوی دیگر تا زمانی که چاه های غیرمجاز فعالیت می کنند و امکان شناسایی و پلمب آنها نیست، روا نیست بقیه چاه ها را تعدیل کنیم، چراکه اجحافی است برای مالکان آنها که هزینه استفاده از این منابع آبی را پرداخت می کنند، در مقابل گروه اول که هیچ پول و هزینه ای متقبل نمی شوند.

محمد حسن سروش نیا، مشاور اجرایی مدیر کل جهاد کشاورزی زنجان اما عمده ترین دلیل آبیاری های سنتی و غرقابی را اجاره ای یا کوچک بودن زمین و مقرون به صرفه نبودن تجهیز آن به سیستم نوین دانسته و می گوید، با این همه باید در این خصوص فرهنگ سازی و احساس نیاز به روش نوین در کشاورز ایجاد شود. از سوی دیگر اگر آب رایگان عرضه نشود و همانند آب شرب و مصارف خانگی قیمت گذاری شود، کشاورز ملزم می شود از روش های نوین استفاده و آب کمتری مصرف کند.

سروش نیا درعین حال می گوید سازمان متبوعش اختیارات محدودی دارد و فقط می تواند بهترین گزینه ها را به کشاورزان پیشنهاد دهد و اعمال قدرت سازمان درخصوص اجرای طرح آبیاری به شیوه های نوین، تغییر الگوی کشت و اندازه مصرف کود در حد آگاه سازی است و در بسیاری از موارد این کشاورز است که حساب و کتاب های شخصی خود را در اولویت قرار می دهد. برای همین طرح های مورد نظر سازمان به کندی پیش می رود و گاه متوقف می شود.

مشاور اجرایی مدیرکل جهادکشاورزی معتقد است اجرای طرح های نوین آبیاری صرفه جویی ۸۵درصدی آب را به دنبال خواهد داشت و همچنین طبق برآوردهای اولیه اگر در زمینه کشت محصولات جالیزی به سمت کشت گلخانه ای برویم میزان آب برای این محصولات به طرز چشمگیری کاهش یافته و بازدهی در یک دوره زمانی چندین برابر می شود.

پای صحبت های کشاورزان هم نشستیم تا دلیل عدم رغبت عمده کشاورزان زنجانی به تجهیز مزارع شان به سیستم نوین آبیاری را جویا شویم. یکی از کشاورزان عدم استقبال از طرح های نوین را بی توجهی مسوولان از یک سو و پایین بودن فرهنگ الگوی مصرف صحیح آب از سوی دیگر توسط کشاورزان دانسته و می گوید: زمانی که از منابع ملی استفاده می کنیم باید روش های استفاده درست آن نیز آموزش داده شود، در حالی که مسوولان ما به این موضوع توجه نمی کنند و در صورت عمل نیز اقدامات شان منفعلانه است. به طورمثال مدتی پیش سازمان جهادکشاورزی ابهر به کلیه سهامداران موتورآب اعلام کرد درصورتی که با استفاده از آبیاری تحت فشار زمین های خود را آبیاری کنند تمام تاسیسات این سیستم به صورت رایگان در اختیار کشاورزان قرار خواهد گرفت، درحالی که کشاورزان به خاطر نداشتن آموزش و آگاهی در خصوص طرح، اقدام به اجرای طرح نوین آبیاری نکردند. از سویی مردم نسبت به تغییر فرهنگ احساس نیاز نمی کنند و تامین نیازهای زندگی برایشان مهم تر از آب است که دولتی ها باید در این مواقع ورود پیدا کنند. حسن اسدی می گوید: در بعضی مواقع کشاورز باید ملزم شود تا کاری را انجام دهد. من چند سالی است از شیوه نوین آبیاری استفاده و دو هکتار باغ انگور را با دبی آب ۴۰ لیتر در ثانیه آبیاری می کنم درصورتی که اگر به شیوه غرقابی آبیاری می شد حداکثر ۳۶۰۰ مترمربع زمین را می توانستم آبیاری کنم.

این کشاورز حل بحران آب را در گرو مدیران طراح و برنامه ریز دانسته و می گوید: تنها زمانی می توانیم از مشکلات و بحران های آبی عبور کنیم که هماهنگی بین سازمان ها وجود داشته باشد و مدیرانی طراح و برنامه ریز سر کار آیند، درغیراین صورت کشاورز هرگز ارزش آب را درک نخواهد کرد.

طبق آمار هم اکنون فقط ۱۰۲۷ حلقه چاه غیرمجاز در ابهر حفرشده که باعث شده در سال یک متر و ۴۰سانتی متر آب زیرزمینی در منطقه افت کرده و باعث ایجاد چاله ها و حفره ها و درنهایت نشست زمین در استان زنجان شود.  مدیرعامل شرکت آب منطقه ای زنجان درخصوص فعالیت چاه های غیرمجاز می گوید: درحال حاضر ۲۰ گروه گشت و نظارت دائم در حال بازرسی و گزارش هستند و قوه قضاییه نیز به شدت پیگیر موضوع است. اسماعیل افشار الزام نصب کنتور حجمی هوشمند در چاه ها را از برنامه های در حال انجام دانسته و اضافه می کند: تا حد امکان و با توجه به تخصیص هایی که همه ساله تعلق می گیرد تمام کشاورزان دارای پروانه ملزم به نصب کنتورهای هوشمند هستند و با استفاده از این کنتورهای هوشمند میزان برداشت منابع آب زیرزمینی و کنترل اضافه برداشت ها مشخص می شود و مجوزهایی که امروز صادر می شود منوط به آبیاری تحت فشار و استفاده از روش های نوین آبیاری است. به گفته او، ۳۰۰ دستگاه کنتور حجمی هوشمند در سال ۹۸ در مزارع استان نصب شده و امسال نیز بناست ۲۰۰دستگاه کنتور هوشمند دیگر بر سر چاه ها نصب شود.